Religieus Erfgoed Kruiskerk

Wat is religieus erfgoed?

Religieus erfgoed laat zich omschrijven als ‘cultureel erfgoed van religieuze waarde’. Hiertoe behoren zowel roerende als onroerende goederen zoals kerkgebouwen, kapellen, kloosters, begraafplaatsen, kerkorgels, gebrandschilderde kerkramen, kerkelijk zilverwerk, interieuronderdelen en voorwerpen. Dat is de algemene definitie. Voor het gemak wordt in het vervolg gesproken over het Erfgoed Kruiskerk.

De Kruiskerk is niet zo maar een gebouw met een religieuze functie. Het gebouw is een Rijksmonument vanwege zijn architectuur en de vormgeving van elementen in het interieur. Een kerk beschikt ook over allerlei voorwerpen met een religieuze functie. Gebouw en voorwerpen zijn niet bij de bouw voor eens en voor altijd vastgelegd. In de loop van de tijd kunnen er veranderingen plaatsvinden, zowel aan het gebouw als met betrekking tot de voorwerpen. Dat kan een verbouwing zijn, maar er kunnen ook nieuwe voorwerpen met een sacrale of rituele functie aangeschaft worden. Ook kunnen ze verkregen worden door fusies met andere kerken. En als voorwerpen verslijten of kapot gaan, moeten nieuwe aangeschaft worden.

Op zeker moment kan er dan de behoefte ontstaan om eens te kijken waaruit dat materiële erfgoed van de kerk nu precies bestaat en hoe de kerk er aan gekomen is en wat de geschiedenis er van is. En in een tijd dat kerkgebouwen onder druk komen te staan, soms gesloten worden of een andere bestemming krijgen, is het goed om te weten wat je in huis hebt. Een andere vraag is hoe we dat erfgoed waarderen? Kunnen we spreken van kerkschatten van de Kruiskerk? En waar kun je informatie vinden over de geschiedenis van de kerk en haar voorwerpen? En wat hebben de Kruiskerk of andere instanties gedaan om antwoord op deze vragen te geven?

Daarover gaat het onderstaande.

Impressie Erfgoed Kruiskerk

Hoewel het verleidelijk is om de laatste vraag uit de inleiding gelijk te beantwoorden, kijken we eerst naar voorbeelden van het Kruiskerk-erfgoed. Waar gaat het nu eigenlijk om? Wat zijn de highlights?

Factoren die hierbij een rol spelen zijn:

1. Behoort iets tot de vaste inrichting, behorend bij het oorspronkelijk ontwerp van de kerk zoals het doopvont en de preekstoel, of is iets los aangeschaft ten tijde van de stichting of later, zoals iconen of een lezenaar.
2. Hoe waardeer je een voorwerp? Je kunt kijken naar de materiële waarde, de kunsthistorische waarde, de cultuurhistorische waarde, maar ook de emotionele waarde. Is iets van lokaal belang of van nationaal belang? En wie bepaalt dat?

Een selectie uit het erfgoed:

Het kerkgebouw

De kerk is ontworpen door architect Marius Duintjer. De bouw vond plaats in 1949 en 1950 zoals op de gedenksteen aan de buitenkant van de kerk staat aangegeven. De inwijding van de kerk vond plaats op 11 mei 1951. In 2011 werd de kerk aangewezen als Rijksmonument. De kerk is van algemeen belang als essentieel toonbeeld van vroege Wederopbouw, uit oogpunt van architectuurhistorie, cultuurhistorie en stedenbouwkunde. Uitvoeriger is dit omschreven in het Rijksmonumentenregister.

Doopvont

De architect ontwierp niet alleen het gebouw zelf maar ook onderdelen binnen het gebouw zoals kansel, liturgische tafel en doopvont. Het was een totaalontwerp. Dat zien we bijvoorbeeld in het materiaalgebruik: basaltlava voor de poten van de liturgische tafel en de ronde schacht met een komvormig bekken van het doopvont.

Beeldhouwer Ben Guntenaar (1922-2009) bracht een gehamerd rood koperen deksel aan bekroond met Jona en de walvis. De ‘stekels’ op het deksel kunnen opgevat worden als de golven van de zee.

Guntenaar ontwierp ook de houten handgrepen in de vorm van korenaren bij de toegangsdeuren tot de kerkzaal.

Antependia

Een antependium is een afhangend kleed op de liturgische tafel. Afhankelijk van de periode in het kerkelijk jaar worden antependia in vier verschillende kleuren gebruikt: wit/goud, rood, paars/roze en groen. In het Dienstboek van de kerk staat wanneer welke kleur gebruikt wordt.
De Kruiskerk is ook in het bezit van de antependia van de met de Kruiskerk gefuseerde Pauluskerk en de Bankraskerk. Bijbehorende stola’s kunnen door de predikant gedragen worden over hun toga.
Enkele voorbeelden:
Paars antependium met ingeweven engel met bazuin met bijpassende stola in overeenkomstige kleuren.

Groen antependium gemaakt door Josje Smit (1926-2003). Zij was beeldhouwster, keramiste en textielkunstenaar. Op het doek staan de symbolen van de vier evangelisten: een adelaar voor Johannes, een rund voor Lucas, een leeuw voor Marcus en een mensfiguur voor Mattheüs.
De bijbehorende stola is gemaakt door Janny Kuipers.

Rood antependium, eveneens gemaakt door Josje Smit. De duif staat voor de Geest.

Diverse stola’s

Pilaarschilderingen

De dragende stalen kolommen zijn in 1951 beschilderd door kunstenaar Jan Ooms (1915-1975) met apostelfiguren. Hij kwam op het idee omdat de apostelen in de Bijbel de pilaren en Jezus het fundament van de kerk genoemd worden. De apostelen hebben de blik gericht op de Christusfiguur die geschilderd is op de kolom achter de preekstoel aan de oostzijde van de kerk: de kant van de dageraad, het levenwekkende licht. De schilderingen worden voortgezet op de voorkant van de galerij. Een brochure over de pilaarschilderingen is in de kerk beschikbaar. Een artikel in Present gaat in op de afzonderlijke voorstellingen.
Lees hier dit artikel

Stiltehoek en Iconen

In 2010 is er in de kerk een Stiltehoek gecreëerd. Op twee tafels staan verschillende voorwerpen zoals het Doopregister, het Gedachtenisboek Nieuwe Kruiskerkgemeente met de namen van overledenen en twee keramiekschalen met waxinelichtjes die aangestoken kunnen worden aan de grotere kaarsen in twee kandelaars. Zie hier artikel in Present 2010-11, jrg 1 nr. 3  pag 24
Aan de muur hangen sinds 2012 twee moderne iconen gemaakt door de Russische kunstenaar Wasili Wasin (1957-). Aan de linkerkant hangt een voorstelling van de Annunciatie, waarbij de engel Gabriël de geboorte van Jezus aankondigt aan Maria. Aan de rechterkant verbeeldt de icoon de Transfiguratie, een gebeurtenis die staat beschreven in Lucas 9. Jezus ging de berg op om te bidden met drie van zijn discipelen, Petrus, Johannes en Jacobus. Tijdens zijn gebed veranderde zijn aanzicht en werd zijn kleding stralend wit. Naast hem verschenen Mozes en Elia die met Jezus spraken over zijn levenseinde. Tekst van brochure

 

 

Luidklok

Op het liturgisch centrum staat een bronzen luidklok met een afzonderlijke klepel in een standaard. Deze klok is afkomstig uit de Bankraskerk. Na de fusie met de Kruiskerkgemeente is de klok meegenomen en wordt nu gebruikt om de eredienst in te luiden. De klok is vervaardigd door Koninklijke Eijsbouts Klokkengieterij en Fabriek van Torenuurwerken. Aan de bovenzijde staat de datum: November 1970. Verder zien we een inscriptie met de volgende tekst: Non potest non laetari qui sperat in dominum, hetgeen betekent: het is niet mogelijk je niet te verheugen als je je hoop vestigt op de Heer.
Artikel van Lodewijk Palm over luidklok Bankraskerk

Kruis

Aan de achterwand van de galerij hangt een kruis, dat oorspronkelijk in de Bankraskerk hing. Het is een crucifix gemaakt door Violina Jeliazkova. Het is gemaakt van hout, vezels, organisch materiaal en beschilderd met olieverf. Het heeft ongelijk vormgegeven kruisarmen die naar naar het uiteinde smaller worden, de zijarmen spits en de lange met ronding. Op de kruising is een houten schaal aangebracht voor het bloed van Christus.

Orgel

Het grote orgel in de kerk is sinds 1951 in gebruik. Het is gebouwd door de firma Flentrop Orgelbouw uit Zaandam. De mahoniehouten orgelkast is vervaardigd door de firma Weyers in Amsterdam naar het ontwerp van de architect Duintjer. De firma Weyers maakte ook het andere mahoniehouten meubilair van de Kruiskerk. Het orgel bestaat uit een orgelkast met centraal een pijpenveld met kleinere orgelpijpen die naar het midden toe in een punt uitlopen (hoofdwerk). Onder het middenveld een viertal scharnierende verticale houten luiken waarachter het borstwerk.
Links en rechts van het middendeel een veld met naar buiten toe in hoogte oplopende grote orgelpijpen. De drie velden hebben aan bovenzijde een golfrand.

 

Inventarisaties Erfgoed Kruiskerk

1981: Inventarislijst SKKN (=Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland)
In 1981 is voor het eerst het erfgoed van de Kruiskerk, toen nog in gebruik als Hervormde Kerk, geïnventariseerd door de SKKN en opgenomen in hun database.
Sinds 2012 beheert het Museum Catharijneconvent de nationale database van religieus erfgoed. Hierin staat informatie over kerkinterieurs en roerende religieuze voorwerpen. Tot roerend religieus erfgoed behoren alle verplaatsbare voorwerpen die verwijzen naar een religieuze, godsdienstige of devotionele context, of ermee in verband staan.

2017: Inventarisatie Commissie Erfgoed Kruiskerk
Inmiddels hadden grote veranderingen plaatsgevonden: een fusie met de Gereformeerde gemeente van de Pauluskerk in 2003, -de toetreding tot de PKN was in 2004 -, een verbouwing in 2005 en een fusie met de gemeente van de Bankraskerk in 2010. Dit had ook gevolgen voor het materiële erfgoed. Verder veranderden inzichten over het gebruik en de aankleding van de kerkruimte: iconen bijvoorbeeld kregen een plek, maar ook een Stiltehoek.
Een Commissie Erfgoed Kruiskerk werd ingesteld om een actueel overzicht te maken. Dit werd de Inventarisatie Erfgoedobjecten Kruiskerk Amstelveen.

2018: Inventarisatie Commissie Erfgoed Kruiskerk: publieksuitgave
Een volgende stap was de uitgave van een definitieve versie die ook verspreid is onder de gemeenteleden en andere belangstellenden onder de titel: Erfgoed Kruiskerk Amstelveen: objectbeschrijvingen en bibliografie september 2018.
Voor de beschrijving van alle objecten zijn veel schriftelijke bronnen geraadpleegd. Ze staan vermeld bij de objecten. Hieruit is het idee ontstaan om niet alleen een totaaloverzicht van die bronnen samen te stellen, maar in een iets bredere context al die bronnen te verzamelen met betrekking tot de Kruiskerk als gebouw en haar erfgoedobjecten die verschenen zijn sinds de bouw van de kerk. Lida Ruitinga heeft dit op zich genomen en heeft deze bibliografie samengesteld ingedeeld naar literatuur, brochures en artikelen in kranten, weekbladen en tijdschriften. De bibliografie is toegevoegd aan de uitgave van 2018. Tevens is toen een fysiek archief samengesteld van de genoemde documenten in de bibliografie.

2019: Rapport Catharijne Convent
In 2019 heeft het Catharijne Convent een nieuwe inventarisatie gedaan om de bestaande gegevens te actualiseren. Dankbaar is gebruik gemaakt van de inventarisatie van de Kruiskerk uit 2018. Het aantal voorwerpen dat beschreven is, is iets groter dan in het Erfgoedboek uit 2018. Zo staan ook 2 lampen die aan de muur van de orgelgalerij hangen beschreven en drie aardewerken doopkannen uit 2005. Daar staat tegenover dat in het Erfgoedboek ook de kerktuin Tuin van Hoop op het voorplein van de kerk opgenomen is.
Alle gegevens zijn opgeslagen op een afgeschermd gedeelte van de website onder de naam Kerkcollectie digitaal.
Hoe wordt nu het erfgoed door het Catharijneconvent gewaardeerd?
Over het kerkgebouw als geheel wordt het gave originele interieur genoemd, ondanks kleine veranderingen zoals een aantal banken dat is weggehaald. Het interieur laat samenhang zien vanwege een integraal architectonisch concept van architect Duintjer.
Kerncollectie
Van alle beschreven voorwerpen wordt een deel gerekend tot de kerncollectie.
Tot de kerncollectie behoren die onderdelen van de inrichting die van cultuurhistorisch belang zijn binnen het kerkgebouw. Om ze in goede staat te houden hebben ze de juiste zorg nodig en bij herbestemming moeten ze op de juiste plek terechtkomen. Hiertoe behoren voorwerpen die tot de oorspronkelijke inrichting behoren zoals de preekstoel en de avondmaalstafel, voorwerpen van kunsthistorische of artistieke waarde zoals het kruis uit de Bankraskerk en de antependia van Josje Smit en voorwerpen van emotionele en documentaire waarde zoals de luidklok uit de Bankraskerk en het zilveren avondmaalsgerei van de Kruiskerk.
Binnen de kerncollectie kunnen voorwerpen aangemerkt zijn als Collectie Nederland. Het gaat hier om roerend religieus erfgoed van nationaal belang. Vanwege de kwaliteit, de vernieuwende vormgeving en hun aanwezigheid in een protestantse kerk behoren de pilaarschilderingen van Jan Ooms tot deze categorie.
Meer informatie over religieus erfgoed is te vinden op de website van het Catharijneconvent. Op deze site vind u ook een handreiking

Bibliografie Erfgoed Kruiskerk

Inmiddels is ook de bibliografie aangepast en geactualiseerd. Die kunt u HIER inzien.

Mocht u aanvullingen hebben, dan zien we die graag per mail tegemoet via erfgoedkruiskerk@ziggo.nl. Op die manier kan deze bibliografie aangevuld en actueel gehouden worden.
Het fysieke archief is overgebracht naar het archief van de Protestantse Gemeente Amstelveen-Buitenveldert en wordt daar ondergebracht bij de andere archiefstukken van de Kruiskerk.